Araştırmacılar, hallux valgus için kemik yapısını koruyan ve röntgen benzeri görüntüler üretebilen yeni bir yapay zekâ yöntemi geliştirdi.
Röntgen yerine geçmeye aday bir yöntem
Hallux valgus, yani halk arasında bunyon olarak bilinen başparmak eğriliği, ayakkabıların icadından bu yana insanları etkileyen bir durum. Günümüzde her 10 kişiden 2’sinde görülen bu rahatsızlık, bazı kişiler için ağrılı bir sorun haline geliyor ve cerrahi çoğu zaman son çare olarak gündeme geliyor.
Ameliyat öncesinde hastalığın değerlendirilmesi için ayakta çekilmiş röntgenlere ihtiyaç duyuluyor. Ayrıca gelişimin zaman içinde izlenebilmesi için birden fazla görüntü almak gerekiyor. Ancak röntgen cihazları pahalı olabiliyor ve her hastanenin bu ekipmanı karşılayacak imkânı bulunmuyor.
Kemik yapısını koruyan yapay zekâ
NTNU’da Bilgi ve Doğa Bilimleri Bölümü’nde doçent olan Di Wu, ekibiyle birlikte ayağın anatomik yapısını koruyarak röntgen benzeri görüntüler oluşturabilen bir makine öğrenmesi yöntemi geliştirdiklerini söyledi. Wu’ya göre bu yaklaşım, sadece en gerçekçi görünen görüntüyü üretmekle kalmıyor; ayağın iskelet yapısına ilişkin bilgiyi de korumaya odaklanıyor.
Araştırmacılar, yapay zekânın ürettiği görüntülerin anatomik açıdan ne kadar doğru olduğunu ölçmek için iki ayrı ölçüm yöntemi de geliştirdi. Wu, testlerde kendi yöntemlerinin hem daha iyi görüntü kalitesi verdiğini hem de ayağın iskeletini diğer dijital görüntü üretme yöntemlerine göre daha doğru yansıttığını ifade etti.
Geliştirilen yaklaşım, iskelet kısıtlı koşullu difüzyon modeli anlamına gelen skeletal-constrained conditional diffusion model (SCCDM) olarak adlandırılıyor. Yöntem, özellikle hallux valgus görüntülerini anatomik olarak doğru biçimde üretmek üzere tasarlandı. Çalışma, tıbbi görüntüleme ile yapay zekânın kesişim noktasında yer alıyor.
Tanı ve planlamada yeni kullanım alanı
Hallux valgus görüntülerinin, hastanın ayakta durup kendi ağırlığını taşıdığı sırada çekilmesi gerekiyor. Araştırmacılar, yeni yöntemin konvansiyonel röntgen çekiminin yapılamadığı ya da gerekli ekipmanın bulunmadığı durumlarda özellikle yararlı olabileceğini belirtiyor.
Di Wu, sonuçların sıradan bir ayak fotoğrafının da yapay zekâ destekli tarama, tıbbi değerlendirme ve tedavi planlaması için ek bir veri kaynağı olarak kullanılabileceğini gösterdiğini söyledi. Buna karşın teknoloji hâlâ araştırma aşamasında ve üretilen görüntülerin şimdilik gerçek röntgenlerin ya da klinik değerlendirmelerin yerini alması amaçlanmıyor.
Wu, bunun olabilmesi için daha büyük ve daha çeşitli hasta gruplarını içeren ek çalışmalara ihtiyaç olduğunu vurguladı. Bazı doktorların ise bu yöntemin klinik tanıdan çok, hallux valgus için erken aşama taramada kullanılabileceğini düşündüğü aktarıldı.
Başparmak eğriliği tarih boyunca izlendi
Hallux valgus yeni bir sorun değil. M.S. 129 ile 200 yılları arasında yaşayan Pergamonlu Galen, bu durumun en eski anatomik tanımlarından birini yapan isimler arasında yer aldı. 1781’de hastalığı anlatan ilk kitap yayımlandı; kitap, Kral XVI. Louis ve Marie Antoinette’in kişisel ayak bakım uzmanı Nicholas-Laurent Laforest tarafından yazıldı ve resimlendirildi.
İngiltere’de yapılan arkeolojik çalışmalarda da 14. ve 15. yüzyıllara tarihlenen iskeletlerde beklenenden yüksek sayıda başparmak eğriliği saptandı. Bu dönemde dar ve havuç biçimli ayakkabılar modaydı. Farklı mezarlıklardan çıkarılan 177 iskelet incelendi ve en yüksek oran, Augustinian friary olarak tanımlanan en prestijli alanda bulundu. Buraya gömülenlerin %43’ünde hallux valgus olduğu belirlendi; bu kişilerin muhtemelen din adamları olduğu değerlendirildi.
1463 yılına gelindiğinde ayakkabı burunları o kadar sivrileşmişti ki King Edward IV, lord unvanı taşımayanların ayaktan iki inçten daha fazla uzanan burunlu ayakkabı giymesini yasaklayan bir yasa çıkardı.
Dünya genelinde yaygınlık bölgelere göre değişiyor
Di Wu’nun atıfta bulunduğu 2023 tarihli bir meta-analiz, 186 milyon kişiden fazla veriye dayanan çalışmalar üzerinden dünyada neredeyse her 5 kişiden 1’inin, yani %19’unun hallux valgus sahibi olduğunu gösteriyor. Bölgesel yaygınlık oranları ise Oceania’da %29, Asia’da %22, Europe’da %18, North America’da %16 ve Africa’da %3 olarak hesaplandı.
Aynı verilere göre yaygınlık kadınlarda %24, erkeklerde %11. 20–60 yaş aralığında oran %12’ye düşerken, 60 yaş üzerindeki kişilerde %23’e çıkıyor. Di Wu, çeşitli çalışmaların bu durumun birçok bölgede yeterince araştırılmadığına da işaret ettiğini belirtiyor.
